حجت االاسلام دکتر احمد فعال
آسیب شناسی کلاسهای نهج البلاغه شناسی

حجت‌الاسلام دکتر احمد فعال استاد حوزه و دانشگاه، دکترای نهج‌البلاغه‌شناسی دارد و سال‌هاست عمر خود را برای شناخت و معرفی درست و اصولی مفاهیم نهج‌البلاغه صرف کرده است.

  به گزارش رهیافتگان (پایگاه جامع مبلغین و تازه مسلمانان )  حجت‌الاسلام دکتر احمد فعال استاد حوزه و دانشگاه، دکترای نهج‌البلاغه‌شناسی دارد و سال‌هاست عمر خود را برای شناخت و معرفی درست و اصولی مفاهیم نهج‌البلاغه صرف کرده است. وی همواره دغدغه این را دارد تا از برداشت‌های سطحی و غلط عوام یا بعضاً سوءاستفاده‌های سیاسی برخی از مفاهیم نهج‌البلاغه جلوگیری شود چراکه این گنجینه باارزش معنوی تنها یک کتاب اخلاقی ساده نیست بلکه در تمام زمینه‌ها اعم از خانواده، مدیریت، اقتصاد، سیاست و… مفاهیم و تعابیری آموزنده از امام علی(ع) دارد که اگر درست استفاده شود به طور قطع در شرایط کنونی بسیار کارگشا خواهد بود.
عمدتاً چه آسیب‌هایی در حوزه استفاده از نهج‌البلاغه ممکن است وجود داشته باشد و اصولاً برای فهم این گنجینه ارزشمند چه باید کرد؟
تلاش استادان و کارشناسان منتهی به این شده تا اول از همه در فهم نهج‌البلاغه دقت و مراقبت کنیم چه آن‌که آسیب‌هایی که در این زمینه وجود دارد اول بحث سطحی‌نگری و ساده‌انگاری است. این‌که فکر کنیم همه ترجمه‌ها و شرح‌هایی که برای نهج‌البلاغه وجود دارد برای فهم مطالب آن کفایت می‌کند در حالی‌که این برداشت غلطی است، زیرا دوره عوض شده و علوم انسانی هم تغییراتی داشته؛ از آن‌جا که زیربنای علوم انسانی در کشورمان غربی است، شاهد هستیم که برداشت‌های مردم و حتی متخصصان در زمینه‌هایی مانند مدیریت، سیاست و اقتصاد و دیگر علوم انسانی با زیربنای فکری غرب است، لذا این‌که از ترجمه‌ای استفاده ببریم و صرف ترجمه کار کنیم درست نیست چراکه بعضاً همین ترجمه‌ها هم دچار مشکلاتی است یا این‌که بگوییم شرح‌هایی برای نهج‌البلاغه وجود دارد که البته خوب هستند اما برای امروز که می‌خواهیم از نهج‌البلاغه در امور مختلف استفاده کنیم کافی نیستند برای این‌که نهج‌البلاغه تنها یک کتاب اخلاقی نیست و اگر هم کتاب اخلاقی باشد امروز مباحث اخلاقی ما با مباحثی است که با زیربناهای غربی شکل گرفته تداخل دارد؛ بنابراین ساده‌نگری در مفاهیم نهج‌البلاغه اشتباه است. نکته دیگر برای فهم نهج‌البلاغه این است که از چه بخشی استفاده می‌کنیم. مثلاً در مسئله خداشناسی یا در سایر مفاهیم علوم انسانی با یک قسمت کوتاهی از خطبه امام یا یک حکمت از ایشان نمی‌توانیم متوجه موضوع شویم لذا اتفاقی که می‌افتد این است که گاهی ممکن است با دیدن همین نکته از امام برداشتی داشته باشیم که مثلاً امام این دیدگاه را دارند؛ درحالی که شاید ایشان در جای دیگر صحبت دیگری پیرامون آن کرده باشند برای همین مبانی فهم نهج‌البلاغه نیاز به آموزش دارد که در برخی دانشگاه‌ها تدریس می‌شود.
آیا این احتمال وجود دارد که برداشت غلطی از مفاهیم نهج‌البلاغه هم بشود؟
بله خیلی زیاد. به عنوان مثال واژه دین در نهج‌البلاغه است، که امام علی در جایی بحث عمود دین دارند، جای دیگر بحث حبل دین را دارند و جایی اصطلاح «دعائم» را به کار بردند. عمود دین منظور ستون وسط خیمه است. دعائم ستون‌های کناری خیمه و حبل به ریسمان‌های خیمه اشاره دارد. حالا هر سه واژه در کنار هم نشان می‌دهد امام دین را به خیمه تشبیه کرده‌اند که همه قسمت‌های آن با هم خیمه را می‌سازند لذا نتیجه می‌گیریم دین مجموعه‌ای از مطالب مختلف اعم از اجتماعی و فردی است که وقتی کنار هم چیده شوند دین را تشکیل می‌دهد. هر معنایی غیر از این از کلمه دین در نهج‌البلاغه، برداشت سکولار از آن خواهد بود زیرا منظور امام را بیان نکرده است و این مسئله به خصوص در مباحث سیاسی که پشتوانه اعتقادی دارد نمود بیشتری دارد که مجموع آنها در کنار هم معنای مشخصی را منتقل می‌کند.
یکی از موضوعاتی که از نهج‌البلاغه و از امام علی(ع) نقل می‌شود این است که ایشان فرمودند «زن عقرب است».
ببینید ما «نواقص‌العقول» را هم داریم. باید دید واژه عقل در قرن اول چطور بوده یا برخورد قرآن به کلمه عقل چطور بوده. کلمه عقل همواره به صورت فعل آمده است. امام علی(ع) در جاهایی از نهج‌البلاغه از عقل استفاده کرده‌اند که منظور ایشان تعقل و خردورزی است. این‌که امام در نهج‌البلاغه اشاره کردند زنان نواقص‌العقول هستند و بعد از آن استدلال می‌شود شهادت زن در دادگاه با یک نفر کافی نیست و باید دو نفر باشند، این مسئله را امروز از نظر ساختاری باید نگاه کرد. در این رابطه دو خانم در کتاب «روانشناسی زن در نهج‌البلاغه» این قضیه را مفصلاً دنبال کردند و به نتایج خوبی هم رسیدند زیرا بحث جالبی است، بحث تعقل و خردورزی است و منظور امام این است که وقتی احساس و خردورزی زن کنار هم باشد احساسات زن بر خردورزی او پررنگ‌تر و بیشتر است که در قالب خانواده به خوبی ظهور و بروز می‌کند و درست است؛ درحالی که مرد خردورزی بیشتری دارد. زن احساسات و عاطفه‌اش بیشتر است برای همین هم، زن و مرد مکمل هم هستند تا زندگی متعادل و خوبی داشته باشند. این مسئله مانند واژه عقرب از سوی امام است که می‌فرمایند زن عقرب است اما نیش او شیرین است. اول این‌که اثبات شده که این تعبیر از امام علی است و دوم آن‌که امام می‌فرمایند هیچ خانه‌ای بدون زن نمی‌شود اما با لحنی زیبا و لطیف اذیت شدن از طرف زن را شیرین می‌نامد.
پس با این اوصاف تفسیر نهج‌البلاغه کار هر کسی نیست.
بله دقیقاً همین طور است. اینکه کسی صرفاً حوزوی یا دانشگاهی باشد نمی‌تواند بدون شناخت، مفاهیم نهج‌البلاغه را تبیین و تفسیر کند و به نوعی تفسیر نهج‌البلاغه کار هر کسی نیست. نهج‌البلاغه تخصص لازم دارد. ممکن است افرادی حوزوی در سطح بالایی هم باشند اما به هر حال آداب برخورد با این کتاب خاص و کارشناسانه است مثل کسی که از قرآن اطلاعاتی دارد حافظ یا قاری آن است اما این امر دلیلی بر درستی تفسیر قرآن او نیست. پیرامون نهج‌البلاغه و متون حدیثی هم شناخت و آموزش‌هایی لازم است تا برداشت درست از مفاهیم مختلف آن صورت بگیرد.
کلاس‌های تفسیر نهج‌البلاغه برای مردم در بنیادها و مراکر مختلف چقدر اصولی است؟
بعضاً متأسفانه مبانی رعایت نمی‌شود. گاهی مباحث لغوی و تفسیری یا شرح‌هایی که وجود دارد مثلاً در بحث خاص خداشناسی به خاطر حساسیت دقت نیاز دارد. بحث‌های خداشناسی در نهج‌البلاغه نظرهای متعددی دارند که برخی علما نقدی را بر هم وارد کردند چون این مسئله تخصصی است و اگر برای مردم اینها گفته می‌شود باید مراقب بود تا برداشت‌های غلط ایجاد نشود. آیت‌الله مکارم شیرازی روی نهج‌البلاغه مباحث خوبی انجام داده که برای مردم عادی مناسب است اما به شرطی که مطالب درست استخراج و منتقل شود مانند روایتی که در نامه ۳۱ از امام علی نقل می‌شود «فان المراهًْ ریحانه لیست بقهرمانهًْ». ببینید کلمه قهرمان را نوعاً چه ترجمه می‌کنند و بعد در ترجمه‌ها ببینید چه آمده است و کتاب العین که در قرن دوم هجری آمده همین واژه را در قرن دوم ترجمه کرده. بالاخره این کلمات از امام علی در قرن اول صادر شده است. من باید بدانم این کلمات در قرن اول که از امام صادر شده چه معنایی می‌دهد. کلمه «قهرمان» در العین خدمتکار یا پیشکار اقتصادی ترجمه شده، امام علی می‌فرماید زن گل است، خدمتکار نیست ولی برداشت‌ها این شده که زن گل است و قهرمان میدان‌های سخت نیست یا مثلاً کلمه «وهم» که امروز نامعتبر است در نهج‌البلاغه دو نوع استعمال دارد؛ یک نوع همین واژه امروز و دیگری به وهم انسانی، فهم معتبری را نسبت دادند به طور مثال در خطبه ۱۸۵ و این‌که روی این کلمه کار کنیم که در قرن اول چه برداشتی از آن می‌شده که مردم با ترجمه ساده متوجه شوند.
سخنان و خطبه‌های امام علی در نهج‌البلاغه در همان سال‌های حکومت ایشان است؟
قسمت‌هایی از نهج‌البلاغه مربوط به قبل از حکومت امام است که گردآوری شده‌اند اما اینها خطبه نیستند. خطبه‌ها مربوط به زمان حکومت ایشان است که دو قشر عوام و خواص را خطاب قرار می‌دادند ولی بعضاً سخنان امام که در جمعی ایراد کردند را ثبت و ضبط کردند. البته مرحوم سیدرضی خیلی نیت جمع‌آوری خطبه‌ها و سخنرانی‌های امام را نداشته و همان طور که در مقدمه کتاب هم آورده گزیده‌های سخنان امام را در کتاب آورده است.
مصاحبه از: معصومه طاهری 

به اشتراک بگذارید :

دیدگاه

لطفا دیدگاه خودتون رو بیان کنید: